Dojrzewanie płciowe młodzieży, zwane okresem pokwitania jest to wiek wyróżniający się tempem, a nawet gwałtownością przemian. Zarysowujące się teraz osobnicze właściwości somatyczne i motoryczne stają się zapowiedzią cech, które charakteryzować będą później dorosłego człowieka.
Okres pokwitania rozpoczyna się ok. 10 – 11 roku życia dla dziewcząt i ok. 12 – 13 roku dla chłopców. Są to dane przeciętne, zmienność między osobnicza bywa dość znaczna.
Pierwszy etap pokwitania wiąże się niewątpliwie z działaniem hormonu wzrostowego wydzielanego przez przysadkę mózgową. Hormon ten pobudza rozrastanie się chrząstek u nasad kości długich, co w efekcie daje intensywny przyrost długości kończyn. Szybko zmienia się więc długość ciała, nawet o kilkanaście centymetrów w ciągu roku. Zjawisko to, ze względu na jego skokowy charakter, zostało nazwane skokiem pokwitaniowym. Skok pokwitaniowy doprowadza do zmiany proporcji ciała i innego wyglądu sylwetki. W skoku pokwitaniowym bierze udział każdy mięśniowy i kostny wymiar ciała. Nawet wzrastanie głowy, od kilku lat po urodzeniu pozostające praktycznie „w uśpieniu” przyspiesza się nieco u większości osobników. Szybciej rozrasta się serce oraz narządy jamy brzusznej. Szczególnie powiększają się narządy rozrodcze, uderzająco zmienia się wygląd twarzy. Zmniejsza się jednak tkanka limfatyczna, a u chłopców także tkanka tłuszczowa podskórna w obrębie kończyn. Można określić punkt maksymalnego przyspieszenia rozrostu dla różnych narządów wewnętrznych. Nie wnikając w szczegóły należy stwierdzić, że wzrost ich spóźnia się w stosunku do momentu skoku wysokości całego ciała. Na skutek tego na przykład serce znajduje się w pewnym etapie swojego rozwoju w nowej sytuacji, w której musi wykonać znaczniejszą pracę, w związku ze zwiększeniem długości ciała, a więc i długości układu krążenia, podczas gdy samo serce nie uległo jeszcze odpowiedniemu rozrostowi. Tę dysproporcję wyrównuje mechanizm regulujący czynność serca i układu krążenia przez zmiany częstości tętna i inne procesy adaptacyjne. Po przedpokwitaniowym przyroście podskórnej tkanki tłuszczowej i osiągnięciu harmonijnej budowy w młodszym wieku szkolnym, następuje teraz szybki wzrost stóp i dłoni oraz całych kończyn. Równocześnie z tym zmniejsza się grubość tkanki tłuszczowej, co zmienia dotychczasowe proporcje ciała. Dziecko jest w tej fazie pokwitania wychudzone, niezgrabne. Głowa, rosnąc wolno w obwodzie, wydłuża się, zwłaszcza dzięki wzrostowi szczęk, przede wszystkim szczęki dolnej (szczególnie u chłopców), wzrasta silniej łuk brwiowy, nos się wydłuża, rosną nieco uszy, gałki oczne głębiej się osadzają, zmienia się rysunek ust. W związku ze zmianą budowy twarzy mija dziecięcość rysów, twarz pierwotnie brzydnie, aby po okresie dojrzewania płciowego osiągnąć już dorosły wyraz. Szyja wydłuża się, u chłopców następuje wzrost krtani, wydłużenie strun głosowych i zmiana tonacji głosu – mutacja. Obok rozrostu kości, również znaczniejsze powiększanie się miękkich tkanek ciała, z wyraźną przewagą umięśnienia u chłopców, a tkanki tłuszczowej u dziewcząt – co jeszcze silniej zaznacza różnice, dymorfizm płciowy.
Zmiany somatyczne we wzrastaniu i budowie nie są jedynymi ani pierwszymi przejawami pokwitania. Ważniejsze od nich wydają się zmiany w układzie rozrodczym. Rozwój narządów płciowych jest w okresie pokwitania szczególnie szybki. Osiągają one dojrzałe rozmiary jeszcze przed zakończeniem rozrostu całego ciała. Jedynie gruczoł krokowy, prostata, jest opóźniony we wzrastaniu. Cechy płciowe dzieli się na pierwszorzędne – gonady, drugorzędne, do których zalicza się wewnętrzne drogi płciowe, gruczoły piersiowe i zewnętrzne narządy płciowe, oraz trzeciorzędne, obejmujące owłosienie łonowe i pachowe, cechy twarzy, mutację głosu itp. Sygnałem dojrzewania aparatu rozrodczego (pierwszorzędnych i drugorzędnych cech płciowych) jest u dziewcząt pojawienie się pierwszej menstruacji, a u chłopców nocnych polucji, choć ten objaw nie ma takiej wartości diagnostycznej jak „menarche” u dziewcząt.
Oprócz wzrastania i różnicowania się somatycznego, tak typowego dla wieku pokwitania, oraz rozrostu i dojrzewania aparatu rozrodczego, także charakterystycznego dla tego okresu, można wymienić liczne inne przemiany morfologiczne i fizjologiczne, jakie ujawniają się równolegle z dojrzewaniem płciowym. A więc dostrzegalne różnice w funkcji układu krążenia, w poziomie podstawowej przemiany materii, w zmianie składu tkanek, głownie kostnej i mięśniowej, we wzroście pojemności oddechowej płuc, wymiany gazowej i ciśnienia pęcherzykowego w płucach, w zwiększeniu się czynności gruczołów potowych i łojowych. Powoduje to pogorszenie się cery i wystąpienie trądzika oraz wzmożone pocenie połączone często z intensywnym zapachem.
Są to także różnice w widzeniu, spowodowane przejściową krótkowzrocznością u dziewcząt ok. 11 – 12 roku życia, a u chłopców ok. 13 – 14 roku w związku ze zmianą kształtu gałki ocznej.
Na ogół panuje przekonanie, że okres pokwitania powoduje obniżenie odporności organizmu i większą podatność na szkodliwe wpływy zewnętrzne. Nawet organizm rozwijający się normalnie wymaga w wieku pokwitania sporo troski. Powinna się ona wyrażać przede wszystkim w przestrzeganiu higieny osobistej, ponieważ skóra o spotęgowanym wydzielaniu i bardziej podatna na zakażenia musi być utrzymywana w większej czystości. W tym okresie ważne jest ułożenie odpowiedniego trybu życia, a szczególnie przestrzeganie właściwych stosunków między pracą a odpoczynkiem, między emocjami i odprężeniem oraz zachowanie odpowiedniej pory i długości snu. Nowego znaczenia nabiera racjonalne odżywianie wobec występującego znowu zwiększonego zapotrzebowania składników niezbędnych do rozbudowy ustroju i związanego z tym wzmożonego apetytu.
Okres młodzieńczy kończy etap życia, w którym występowała przewaga procesów budowy nad rozpadem. Od tej pory rozpoczyna się etap charakteryzujący się względną równowagą tych zjawisk. Organizm zwolniony z trudów związanych z rozrastaniem, różnicowaniem i dojrzewaniem skupia główne wysiłki na utrzymaniu procesów życiowych, na zachowaniu równowagi środowiska wewnętrznego wobec czynników zewnętrznych, na optymalnej adaptacji do świata otaczającego. O tym jak wysiłkom tym podoła, decyduje w przeważającej mierze przebieg procesów rozwojowych z poprzednich etapów jego życia.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz